Przebieg procesu wpisywania Kanału Elbląskiego na Listę światowego dziedzictwa kulturowego UNESCO

Konieczne do spełnienia wymogi, a także wynikające z nich procedury, są określone m.in. w samej Konwencji Światowego Dziedzictwa oraz w Wytycznych operacyjnych do realizacji Konwencji światowego dziedzictwa. Procedura wpisu zakłada kilka kolejnych kroków.

Etap 1. to zgłoszenie kandydatury na poziomie kraju. Wnioskodawca jest zobowiązany wypełnić formularz o nazwie: „Wniosek o rozpatrzenie kandydatury na Listę informacyjną” oraz dostarczyć go do Komitetu ds. Światowego Dziedzictwa Kulturowego w Polsce (działającego przy Narodowym Instytucie Dziedzictwa).

Wniosek musi zawierać szczegółowe informacje i odpowiedzi na konkretne pytania, zwłaszcza odnośnie do nazwy proponowanego miejsca światowego dziedzictwa, położenia i współrzędnych geograficznych, rodzaju dobra (przyrodnicze, kulturowe, mieszane, krajobraz kulturowy). Kolejne elementy to opis dobra, jego historii i rozwoju, uzasadnienie wniosku, podkreślenie i uwypuklenie tzw. wyjątkowej uniwersalnej wartości dobra (w tym jego unikatowości), wskazanie atrybutów oraz wybór konkretnych kryteriów (spośród 10), które zdaniem wnioskodawcy spełnia dobro; wykazanie tzw. autentyczności oraz integralności dobra kulturowego, dokonanie analizy porównawczej na tle podobnych obiektów na świecie; wymienienie potencjalnych korzyści z zaliczenia dobra do światowego dziedzictwa, przedstawienie potencjalnych zagrożeń dla istnienia i funkcjonowania dobra, opis zasad jego ochrony prawnej, przedstawienie stanu własności oraz poparcia władz lokalnych dla ubiegania się o ten status, wreszcie przedstawienie planu zarządzania proponowanym dobrem oraz planu prowadzenia prac związanych z nominacją.

Uzupełnieniem wniosku są liczne załączniki, m.in. opis przebiegu granicy miejsca światowego dziedzictwa, szczegółowe mapy obiektu z wyrysowanymi granicami, dokumentacja zdjęciowa, decyzje konserwatorskie i dokumenty dotyczące ochrony prawnej, deklaracje poparcia właścicieli oraz lokalnych władz i samorządów.

Taki właśnie wniosek został sporządzony i wysłany do Warszawy z Miłomłyna – 28 października 2014 roku (z siedziby Urzędu Gminy w wersji papierowej, a ze śluzy Miłomłyn w wersji elektronicznej) - w miejscu, gdzie dokładnie 170 lat wcześniej, w 1844 roku Georg Jacob Steenke wbił pierwszą łopatę pod budowę kanału.

Przygotowanie tego wniosku zajęło około 6 miesięcy, gdyż 14 kwietnia 2014 roku. Zgromadzenie Związku Gmin Kanału Ostródzko-Elbląskiego i Pojezierza Iławskiego podjęło uchwałę nr 5/2014 w sprawie przeprowadzenia procedury wpisania Kanału Elbląskiego na Listę światowego dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego UNESCO.

Ten (jak się okazało) pierwszy wniosek dotyczył wyłącznie odcinka pochylniowego (długości 10 km), o roboczej nazwie „Zespół 5 zabytkowych pochylni na Kanale Elbląskim”. Wiązało to się przede wszystkim z możliwością łatwiejszego opisania, a także dalszego zarządzania i ochroną tego rodzaju dobra w mniejszych granicach (położonego na terenie 2 gmin), w porównaniu z całym, ponadstupięćdziesięciokilometrowym szlakiem żeglownym (ze znacznie dłuższą linią brzegową), biegnącym nie tylko sztucznym torem, ale i przez liczne jeziora (na terenie 13 gmin), a nade wszystko ze względu na niewątpliwą autentyczność i integralność dobra na odcinku pochylniowym.

Jednak uchwała Komitetu ds. Światowego Dziedzictwa Kulturowego w Polsce z 26 marca 2015 roku postulowała objęcie wnioskiem o całego kanału, w związku z czym przedstawiciele tegoż Komitetu zostali poproszeni o wizytę i możliwość przedstawienia argumentów wnioskodawców „na miejscu”. 20 sierpnia 2015 roku odwiedzili śluzy i odbyli rejs po pochylniach. I ostatecznie decyzja ta się utrzymała.

Po kolejnej uchwale Komitetu, tym razem podjętej 15 grudnia 2015 roku, przystąpiono do opracowania koncepcji wniosku „obejmującego w najpełniejszym zakresie historyczną drogę wodną Kanału Elbląskiego”, a więc cały kanał budowany w latach 1844-1860, w jego pierwotnych granicach, czyli od Jezioraka i Jeziora Drwęckiego do jeziora Druzno (jednak bez tych jezior i odcinka do Starych Jabłonek).

Nowy, drugi wniosek, dotyczył odcinka kanałowego o roboczej nazwie: „Kanał Elbląski wraz z zespołem 5 zabytkowych pochylni”. O ile poprzedni wniosek dotyczył 5 pochylni położonych na obszarze 2 gmin (Rychliki i Pasłęk), nowy wniosek objął 5 pochylni, dwie śluzy (Miłomłyn i Zielona), akwedukt kanałowy tzn. obiekty położone na obszarze 6 gmin (Elbląg, Rychliki, Pasłęk, Małdyty, Miłomłyn, Zalewo). Pierwszy wniosek dotyczył dobra kulturowego leżącego w granicach o długości 10 km i powierzchni 0,86 km²; drugi wniosek dotyczył dobra kulturowego leżącego w granicach o długości 71 km i powierzchni 15,3090 km², a więc kilkanaście razy więcej.

Ponownie uzyskano konieczne poparcia ze strony zarządcy (Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Gdańsku i Zarząd Melioracji i Urządzeń Wodnych w Olsztynie), instytucji (Warmińsko-Mazurski Konserwator Zabytków, Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Olsztynie) i władz samorządowych (Marszałek Województwa, 3 starostów oraz 12 prezydentów, wójtów i burmistrzów). Sporządzono nowe mapy, wytyczono granice dobra i tzw. strefy buforowej; zgromadzono dokumentację zdjęciową oraz wykazano wyjątkową uniwersalną wartość tak określonego dobra, a także jego autentyczność i integralność. To zaś dzięki temu, że granice dobra są znacznie większe od początkowo proponowanych, ale jednak nadal mniejsze od maksymalnych...

Bardzo ważne jest to, że wpis kanału na listę światowego dziedzictwa UNESCO będzie oznaczał pewne uciążliwości dla mieszkańców, przede wszystkim ograniczy możliwości inwestycyjne. Zamiarem wnioskodawców jest korzystanie z dotychczasowych form ochrony. Proponowanymi granicami dobra są granice geodezyjne działek (właściciel: Skarb Państwa), a strefą buforową (ochronną) - istniejące już obszary chronionego krajobrazu (Kanału Elbląskiego oraz jeziora Druzno).

Opracowywanie drugiego wniosku zajęło ponownie około pół roku. 19 maja 2016 roku został on oficjalnie złożony w sekretariacie Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie. 30 listopada 2016 roku Komitet ds. Światowego Dziedzictwa w Polsce podjął jednogłośnie uchwałę nr 32 o pozytywnej rekomendacji dla umieszczenia Kanału Elbląskiego na polskiej Liście informacyjnej.

Zatem wnioskodawcy zakończyli 1 etap i dotarli do punktu, do którego jeszcze nikt wcześniej nie dotarł - prób i pomysłów wpisywania Kanału Elbląskiego na listę UNESCO było wcześniej wiele, jednak minęły kolejne miesiące. Polska (a więc pracownicy Narodowego Instytutu Dziedzictwa, NID) prowadzili przygotowania do 41. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa w Krakowie (2-12 lipca 2017 r.) oraz kończyli prace związane z formalnym zatwierdzeniem wpisania na listę UNESCO (po wielu latach starań i przygotowań) „Kopalni ołowiu, srebra i cynku wraz z systemem gospodarowania wodami podziemnymi w Tarnowskich Górach”.

Spotkanie w sprawie dalszych prac związanych z procedurą wpisu odbyło się w warszawskiej siedzibie NID 19 października 2017 roku. Ustalono m.in., że nazwa obiektu będzie krótsza: „Kanał Elbląski”, że będzie to dobro kulturowe, które przede wszystkim spełnia kryterium II: „Historia budowy Kanału Elbląskiego ukazuje wymianę wartości w postaci myśli inżynieryjnej ostatniej ćwierci XVIII i pierwszej połowy XIX wieku, pomiędzy Anglią, Walią i Szkocją, Europą kontynentalną oraz Stanami Zjednoczonymi Ameryki Północnej i Kanadą – w dziedzinie rozwoju techniki, w tym inżynierii cywilnej i budownictwa wodnego, stanowiąc specyficzną syntezę wiedzy i doświadczeń z zakresu budownictwa wodnego i lądowego”; oraz kryterium IV: „Pochylnie Kanału Elbląskiego są wybitnym przykładem nowatorskiego typu budowli hydrotechnicznej i zespołu obiektów techniki, który ilustruje znaczący etap w historii ludzkości – mający miejsce w czasach rewolucji przemysłowej, związany z tworzeniem nowych środków transportu ludzi i towarów (statki o napędzie parowym) oraz potrzebą zwiększania dostępności komunikacyjnej obszarów peryferyjnych.”.

W najbliższych miesiącach należy wykonać czynności związane z kolejnymi fazami.

Etap 2. to zgłoszenie kandydatury na polską Listę informacyjną (ang. Tentative List), a więc we współpracy z polskim Komitetem wypełnienie „Formularza zgłoszeniowego na Listę informacyjną”, jego przesłanie do Centrum Światowego Dziedzictwa i uzyskanie publikacji na stronie internetowej w formie zaktualizowanej polskiej listy. Ten etap oznacza oficjalne zgłoszenie kandydatury w imieniu Rządu RP.

Etap 3. to przygotowanie przez wnioskodawcę, w ścisłej współpracy z polskim komitetem, wniosku nominacyjnego dla Centrum Światowego Dziedzictwa zgodnie z Wytycznymi operacyjnymi. Teść wniosku opracowuje się w języku polskim i angielskim (lub francuskim). Nominacja powinna zawierać minimum 2 opinie ekspertów specjalizujących się w danej dziedzinie.

Najkrócej rzecz ujmując, wnioskodawca musi przeprowadzić dowód, że proponowane dobro przedstawia tzw. „wyjątkową uniwersalną wartość”, a więc spełnia co najmniej jedno kryterium światowego dziedzictwa, spełnia warunek integralności i autentyczności oraz spełni wymogi w zakresie ochrony i zarządzania. To zaś wymaga dużych nakładów pracy i przygotowań. Dość powiedzieć, że sam wniosek nominacyjny kanadyjskiego Rideau Canal z 2006 roku liczył 145 stron, ale razem z integralnymi załącznikami aż 1.376.

Etap 4. to formalna ocena wniosku o wpis na listę światowego dziedzictwa UNESCO, w tym sprawdzenie kompletności dokumentów, i zasięgnięcie opinii właściwych organizacji doradczych, takich jak ICOMOS (Międzynarodowa Rada Ochrony Zabytków i Miejsc Historycznych).

Etap 5. i ostatni to podjęcie decyzji przez Komitet Światowego Dziedzictwa, która jest ostateczna. Dobro zostanie wpisane na Listę światowego dziedzictwa albo nie zostanie wpisane; wniosek może być odesłany lub jego rozpatrzenie odroczone.

Jak zatem widać, procedura wpisu jest dość żmudna, a na dodatek rygorystycznie przestrzegana. Może ona więc trwać, w zależności od wielu czynników i okoliczności,
5-10 lat... W przypadku Kanału Elbląskiego trwa już 3,5 roku...

dr Cezary Wawrzyński

Ostróda, 22 października 2017 roku